Orta Doğu’daki gerilimle Hürmüz Boğazı’nın kapanması, küresel gübre tedarikini durma noktasına getirdi. Gıda fiyatlarında yeni artışlar bekleniyor.
Orta Doğu’daki jeopolitik gerilimler, stratejik Hürmüz Boğazı’nı fiilen sevkiyata kapattı. Bu durum, küresel tarım için kritik gübre arzını ciddi şekilde kısıtladı. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), tanker trafiğindeki yüzde 90’lık düşüşün küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” oluşturduğunu açıkladı. Lojistik blokaj ve enerji darboğazı, gübre tesislerini üretime ara vermeye zorlayarak yeni bir gıda enflasyonu dalgasını tetikledi.
Gübre fiyatları, üretim maliyetlerinin yüzde 80 ila yüzde 90’ını oluşturan doğal gaz fiyatlarına doğrudan bağımlı seyrediyor. Çatışma dönemlerinde artan enerji maliyetleri, tarımsal verimlilik ve gıda arz güvenliği üzerinde ciddi riskler oluşturuyor.
Hürmüz Boğazı’ndaki aksamalar ve Katar’daki enerji altyapısına yönelik saldırılar, doğal gaz yoğun gübre sanayisini doğrudan etkiledi. Körfez Bölgesi’nde doğal gaz tedarik zincirindeki bozulma, ham madde erişimini kısıtlayarak tesisleri operasyonel değişikliklere zorladı.
Katar’ın devlet enerji şirketi QatarEnergy, LNG tesislerindeki gelişmeler nedeniyle gaz üretimini durdurdu. Şirket, küresel ihtiyacın yüzde 14’ünü karşılayan üre tesisinde de üretimi askıya aldığını bildirdi. Bu kesinti, Hindistan’da 3, Bangladeş’te ise 4 stratejik gübre fabrikasında üretimin durmasına neden oldu.
Emtia piyasaları, bozulan arz-talep dengesine fiyat artışlarıyla karşılık verdi. 27 Şubat’ta ton başına 482 dolar olan Orta Doğu çıkışlı üre fiyatları, mart sonu itibarıyla yüzde 56 artışla 750 dolara ulaştı.
Analistler, krizin sürmesi halinde azotlu gübre fiyatlarının mevcut seviyelerin iki katına çıkabileceği uyarısında bulundu. Fosfat fiyatlarının ise yüzde 50’den fazla artabileceği belirtiliyor. Bu tablo, yüksek girdi maliyetleriyle boğuşan küresel tarım sektörü için yönetilemez bir yük anlamına geliyor.
Kpler, CRU ve Argus verileri, küresel gübre tedarik zincirinin merkez üssü Orta Doğu’da krizin derinleştiğini gösteriyor. Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyat kısıtlamaları, küresel gübre tedarik zincirinde toplamda yüzde 33’lük bir daralmaya yol açtı.
Bölgeden yapılan yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına gelirken, küresel üre arzının yaklaşık yüzde 46’sının doğrudan Körfez Bölgesi’nden sağlanması riskleri artırıyor. Toplam gübre arzının yüzde 20’sinin Körfez menşeli olması ve Hürmüz Boğazı üzerinden dağıtılması, bu geçit noktasındaki tıkanıklığın küresel ticaretin üçte birini işlevsiz bırakma potansiyelini ortaya koyuyor. Bölgeden yalnızca kısıtlı sayıda ülke bandıralı geminin geçişine izin verilmesi, lojistik maliyetleri ve süreleri doğrudan etkiliyor.
Kuzey Yarımküre’de şubat ortasından mayıs başına kadar devam eden kritik bahar ekimi sezonu, Hürmüz Boğazı krizinin en yoğun dönemine denk geldi. ABD’de gübre stoklarının mevsimsel ortalamanın yüzde 25 altına gerilemesi, Amerikan çiftçisini zorlu bir mali kararın eşiğine getirdi.
Üreticiler ya fahiş fiyatlar karşısında yüksek maliyetli tedarik riskini üstlenecek ya da yetersiz gübre kullanımı nedeniyle ciddi rekolte kaybına razı olacak. Her iki senaryo da küresel gıda fiyatlarında yukarı yönlü baskı oluşturmayı ve gıda arzının daralmasına yol açmayı bekliyor.
Krizden en fazla etkilenen aktörler, dünya gıda arzının merkezinde yer alan büyük ölçekli üreticiler oldu. Söz konusu ülkeler, yükselen girdi maliyetleri ve lojistik blokaj nedeniyle ciddi rekolte kaybı riskiyle karşı karşıya bulunuyor.
Dünyanın en kalabalık ülkesi Hindistan, pirinç ve buğday üretiminin temel girdisi olan gübre ihtiyacının yüzde 40’ından fazlasını bu bölgeden karşılıyor. Dünya soya fasulyesi arzının yüzde 60’ını karşılayan Brezilya, gübre tedarikinin yarısı için lojistik olarak tamamen Hürmüz Boğazı rotasına bağımlı durumda bulunuyor.
Ulusal enerji stoklarını koruma politikası kapsamında kamuya ait büyük ölçekli fabrikalarda üretimin askıya alındığı Bangladeş, gıda arz güvenliğinde kritik bir darboğazla karşılaştı. Yaklaşık 170 milyon nüfuslu ülkede tarımsal üretimin en stratejik evresi olan “boro” pirinci ekim sezonu, gübre fabrikalarındaki duruş nedeniyle belirsizliğe sürüklendi. Enerji rasyonelleştirmesinin tarımsal rekolte üzerindeki olumsuz etkilerinden endişe ediliyor.
Gıda arzında kıta dışı kaynaklara bağımlı olan Afrika genelinde, özellikle Somali, Kenya ve Sudan gibi ülkelerde gıda güvensizliğinin bu gelişmelerle birlikte daha da derinleşmesinden endişe ediliyor. Küresel gübre tedarik zincirindeki aksamalar, bölgedeki tarımsal verimliliği doğrudan etkileyerek mevcut insani krizleri tırmandırma riski taşıyor.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Başekonomisti Maximo Torero, Hürmüz Boğazı ticaret koridorundaki aksamalara ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Torero, bölgedeki tanker trafiğinin yüzde 90 durmasının küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” teşkil ettiğini açıkladı.
Torero, krizin enerji boyutunu aşarak küresel tarımsal üretim zincirini felç etme noktasına geldiği uyarısını yaptı. Orta Doğu’daki askeri hareketliliğe değinen Torero, “Çatışmalar bugün sona erse bile maliyetlerin istikrara kavuşması 2 ila 3 ay sürebilir” ifadesini kullandı.
Mevcut tablonun bir iki hafta içinde normale dönmesi durumunda piyasaların bu durumu yaklaşık 3 ayda absorbe edebileceğini öngören Torero, krizin uzaması halinde gıda ve enerji tedariki üzerindeki baskının artacağını vurguladı. Torero, Körfez Bölgesi’nin küresel gübre ticaretinin yüzde 30’unu, sülfür arzının ise yarısını karşıladığını belirtti. Sevkiyatların durmasıyla mart ayının ilk haftasında üre fiyatlarının yüzde 28 arttığını kaydetti.
Yüksek gübre ve yakıt maliyetlerinin çiftçileri “çifte şok” ile vurduğunu ifade eden Torero, gübre kullanımındaki düşüşün buğday, pirinç ve mısır rekoltesinde dramatik gerilemelere yol açabileceği konusunda uluslararası toplumu acil eyleme çağırdı. FAO öngörülerine göre, krizin sürmesi durumunda 2026’nın ilk yarısında gübre maliyetleri ortalama yüzde 20 daha yüksek seyredecek.
Hollandalı çevre bilimci Jan Willem Erisman’ın çalışması, modern tarımda mineral gübrelerin kritik rolüne dikkat çekiyor. Araştırma, bir hektar ekilebilir araziden alınan verimin 20. yüzyılın başına kıyasla iki katına çıktığını gösterdi. Bugün dünya nüfusunun yüzde 48’i, gıda ihtiyacını mineral gübre kullanımıyla sağlanan bu verim artışına borçlu. Bu durum, tedarik zincirindeki aksamaların doğrudan küresel bir gıda krizine dönüşme riskini kanıtlıyor.
Küresel piyasalardaki daralma, dev üreticilerin “iç piyasayı koruma” hamleleriyle derinleşiyor. Rusya Tarım Bakanlığı, yerel üreticiyi korumak amacıyla amonyum nitrat ihracatını 21 Nisan’a kadar geçici olarak durdurdu. İhtiyaç halinde azotlu gübre ihracatına da ek kısıtlamalar getirilebileceği açıklandı.
Küresel tedarikin yüzde 28’ini karşılayan Çin ise mart ortası itibarıyla azot-potasyum karışımlı gübreler ve belirli fosfat türlerinin ihracatını askıya aldı. Pekin’in bu hamlesi, küresel darboğaz döneminde iç piyasayı izole etme ve gıda güvenliğini önceliklendirme stratejisi olarak değerlendiriliyor. Uluslararası üre fiyatlarının kriz öncesine göre yüzde 56 artması ve Çin’deki gübre fiyatlarının yükselmesi, 2022’de Rusya-Ukrayna Savaşı ile başlayan kesintilerin ardından küresel gıda sistemini yeni bir kırılma noktasına getirdi.
Yorum Yap