Yarı iletken ve savunma sanayi için hayati galyum ve germanyum arzı Çin’in tekelinde. Jeopolitik gerilimler küresel tedarik zincirlerini tehdit ediyor.
Yarı iletken, savunma ve yüksek teknoloji sanayileri için vazgeçilmez olan galyum ve germanyum elementlerinin küresel tedarikinde ciddi endişeler yaşanıyor. Çin’in bu stratejik hammaddelerin üretimindeki tekel konumu ve uyguladığı ihracat kısıtlamaları, küresel tedarik zincirlerini kırılgan hale getirdi. Özellikle Orta Doğu’daki jeopolitik gerilimler, nakliye maliyetlerini artırarak ve tesisleri etkileyerek, bu kritik minerallere erişimi daha da zorlaştırıyor. Teknoloji üreticileri, artan riskler karşısında stoklarını güçlendirme ve alternatif kaynaklar bulma arayışına girdi.
Türkiye Madenciler Derneği (TMD) Başkanı Mehmet Yılmaz, dünya galyum üretiminin yaklaşık yüzde 80’ini, germanyum üretiminin ise yüzde 60’ını Çin’in karşıladığını belirtti. Bu durum, Pekin yönetiminin söz konusu metalleri küresel ticaret savaşlarının odak noktasına taşıdığını gösteriyor. Yılmaz, galyumun 5G telekomünikasyon hızı, elektrikli araç şarj verimliliği ve askeri teknolojilerdeki avantajlarıyla vazgeçilmez hale geldiğini vurguladı.
Galyum ve germanyum, yüksek teknoloji, savunma ve yenilenebilir enerji ekosisteminin can damarı olarak tanımlanıyor. Germanyum, fiber optik altyapıdan termal görüntüleme sistemlerine ve uzay istasyonlarının güç kaynağı olan yüksek verimli güneş pillerine kadar geniş bir spektrumda kritik rol oynuyor. Bu iki metal, genellikle çinko ve alüminyum cevherlerinin işlenmesi sırasında yan ürün olarak elde ediliyor, bu da küresel üretimi sınırlayan bir faktör olarak öne çıkıyor.
Çin, 1 Ağustos 2023 tarihinde bu elementler için ihracat lisansı zorunluluğu getirdi. Bu kısıtlama, 3 Aralık 2024’te doğrudan ABD’yi hedef alan bir ihracat yasağına dönüştü. ABD’ye yönelik tam yasak kararı 9 Kasım’a kadar askıya alınmış olsa da tüm yabancı satışlar için lisans gerekliliği devam ediyor. ABD’li askeri kullanıcılara veya askeri amaçlı çift kullanımlı ürünlerin ihracatına yönelik kalıcı yasak ise yürürlükte kalmayı sürdürüyor. Çin’in yanı sıra ABD, Japonya, Güney Kore, Rusya, Kanada ve Belçika gibi ülkeler de bu metalleri üretme veya rafine etme kapasitesine sahip bulunuyor.
Asya piyasaları analisti Sadi Kaymaz, Çin’in galyum üretiminde ve kontrolünde tam bir tekel oluşturduğunu ifade etti. Germanyumun da çinko rafinasyonu ve kömür uçucu külünün yan ürünü olduğunu aktaran Kaymaz, her iki metalin Çin’in geniş endüstriyel altyapısına gömülü olduğunu söyledi. Bu durum, alternatif bir üretim zinciri kurmanın sadece maden açmakla kalmayıp, bütün bir rafinasyon zincirini inşa etmek anlamına geldiğini belirtiyor.
Pekin yönetiminin ihracat kısıtlamaları sürekli sıkılaşıyor. Ağustos 2023’teki lisans şartının ardından, Aralık 2024’te ABD’ye doğrudan yasak ilan edildi. Kasım 2025’teki Trump-Xi görüşmesinin ardından yasak Kasım 2026’ya kadar askıya alındı, ancak lisans rejimi aynen devam ediyor. Askıya alma kararı bir politika geri adımı değil, koşullu erişim olarak değerlendiriliyor. Askeri son kullanıcılara yapılan ihracat yasağı hala yürürlükte kalırken, Çin’in diğer kanallar için de istediği an kısıtlama getirme potansiyeli bulunuyor.
Kaymaz, bu yıl ocak ayında Japonya’ya yönelik kritik minerallerde yeni lisans gereklilikleri getirildiğini hatırlattı. Bu kısıtlamalar sonucunda, bu yılın ilk aylarında Çin’den Japonya’ya galyum ve germanyum ihracatı sıfıra düştü. Germanyum tarafında durum daha da sıkıntılı; 2025’te Çin’in germanyum ihracatı bir önceki yıla göre yaklaşık yüzde 60 azaldı. Küresel üretimin önemli bir kısmı erişilebilir piyasalardan fiilen kayboldu. Germanyum, fiber optik, kızılötesi sensörler ve ileri çipler için kritik önem taşıyor; tedarik zinciri galyumdan daha az şeffaf ve izlenmesi daha zor bir yapıya sahip.
Orta Doğu’daki savaşın bu piyasayı dolaylı olarak ciddi şekilde etkilediğini belirten Kaymaz, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar’daki birçok sektördeki tesisin savaş sebebiyle hasar gördüğünü söyledi. Özellikle Kürecik tipi AN/TPY-2 radarlarında galyum nitrür tabanlı yarı iletken teknolojisi kullanılıyor. Orta Doğu’da en az iki gelişmiş radar sisteminin vurulduğu biliniyor. Bu sistemler, Çin’in nadir metal girdileri konusunda neredeyse tek tedarikçi olması nedeniyle kolayca yerine konamıyor, bu da savunma sanayisini ciddi şekilde etkiliyor.
Yorum Yap